Dokładnie 87 lat temu, 12 września 1939 roku, do Ciechocinka wkroczyły wojska niemieckie. Dla miasta, które jeszcze kilka tygodni wcześniej żyło rytmem uzdrowiska, kuracjuszy i letniego sezonu, rozpoczął się trwający ponad pięć lat okres okupacji. Ciechocinek liczył wówczas około 5200 mieszkańców. W latach 30. intensywnie się rozwijał, a jego charakterystyczne tężnie solankowe, Warzelnia Soli i uzdrowiskowa infrastruktura miały już ugruntowaną pozycję. Wojna w ciągu kilkunastu dni całkowicie zmieniła życie miasta. Oficjalne materiały Ciechocinka potwierdzają, że podczas okupacji uzdrowisko zostało podporządkowane niemieckim potrzebom i funkcjonowało później również jako zaplecze wojskowe.
Jeszcze 1 września uruchomiono szpital wojskowy
Wojna dotarła do Ciechocinka jeszcze zanim pojawiły się tutaj oddziały niemieckie. Według opracowania Wirtualnego Sztetla już 1 września 1939 roku utworzono Szpital Wojskowy nr 801, przygotowany na 120 łóżek. Placówka funkcjonowała podczas pierwszych dni działań wojennych, a jej ewakuację przeprowadzono 8 i 9 września. Trzy dni później rozpoczęła się okupacja Ciechocinka.
12 września do miasta wkroczył Wehrmacht
W opracowaniach historycznych jako dzień zajęcia Ciechocinka przyjmowany jest 12 września 1939 roku. Do miasta wkroczyły oddziały brygady „Netze” Wehrmachtu dowodzonej przez generała majora Eccarta Freiherra von Gablenza. Towarzyszyły im niemieckie formacje bezpieczeństwa. Dostępne opracowania, powołujące się m.in. na akta Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Bydgoszczy, podają, że już pierwszego dnia okupacji doszło do aresztowań i zabójstw. Według tych źródeł niemieckie oddziały zamordowały 20 rannych żołnierzy Armii „Pomorze”, opiekującą się nimi pielęgniarkę oraz trzech cywilów. To jeden z najbardziej dramatycznych epizodów pierwszych dni wojny w historii miasta.
Jest też zapis z 13 września
W lokalnych źródłach można spotkać również datę 13 września. W historii Szkoły Podstawowej nr 1, przygotowanej na podstawie szkolnej kroniki, zapisano, że 13 września pojawiły się w Ciechocinku pierwsze niemieckie patrole i od tego momentu rozpoczęła się okupacyjna rzeczywistość szkoły. Nie musi to jednak oznaczać sprzeczności z datą 12 września podawaną w opracowaniach dotyczących zajęcia miasta przez wojska niemieckie. Kronika szkolna dokumentowała wydarzenia z perspektywy konkretnej placówki, natomiast historyczne opracowania odnoszą datę 12 września do wojskowego zajęcia Ciechocinka. Dlatego właśnie 12 września jest datą, którą przyjmujemy jako początek niemieckiej okupacji miasta.
To był dopiero początek
Pierwsze dni po wkroczeniu Niemców były początkiem znacznie szerszych zmian. Początkowo władzę sprawowała administracja wojskowa. Następnie rozpoczęło się wprowadzanie niemieckiego aparatu okupacyjnego. 26 października 1939 roku zakończył się okres niemieckiego zarządu wojskowego na ziemiach włączonych bezpośrednio do III Rzeszy i zaczął funkcjonować cywilny system administracyjny na obszarze, który następnie nazwano Krajem Warty. Instytut Pamięci Narodowej wskazuje, że była to część prowadzonego przez okupanta programu germanizacji ziem polskich.
Ciechocinek znalazł się w tym systemie. W kolejnych miesiącach rozpoczęły się wysiedlenia ludności polskiej i represje wobec mieszkańców. Wirtualny Sztetl podaje, że do miasta sprowadzono około 1000 niemieckich osadników, m.in. z krajów nadbałtyckich, Rumunii i Wołynia. Rozpoczęły się również prześladowania miejscowej społeczności żydowskiej. Szkolna kronika pokazuje, jak szybko okupacyjna polityka dotknęła zwykłego życia. 27 października 1939 roku miejscowych nauczycieli wraz z pedagogami z okolicznych szkół aresztowano i wywieziono do Świecia. Polska młodzież została pozbawiona możliwości normalnej nauki.
Ciechocinek stał się Hermannsbad
Zmianom podlegała nawet nazwa miasta. 22 grudnia 1939 roku Ciechocinek przemianowano na Hermannsbad. Pod okupacją uzdrowisko zaczęło służyć przede wszystkim Niemcom. Pierwszy okupacyjny sezon kuracyjny rozpoczął się 1 czerwca 1940 roku i przeznaczony był dla ludności niemieckiej.
To szczególnie wymowny fragment historii Ciechocinka. Niemcy nie zamknęli uzdrowiska. Przejęli jego infrastrukturę i lecznicze walory na własne potrzeby, jednocześnie pozbawiając praw znaczną część dotychczasowych mieszkańców. Oficjalna historia miasta wskazuje, że w czasie okupacji Ciechocinek pełnił zarówno funkcję uzdrowiska dostępnego dla Niemców, jak i dużego zaplecza szpitalnego.
Pięć lat, których nie można sprowadzić do zmiany nazwy
Okupacja oznaczała aresztowania, wysiedlenia, prześladowania i likwidowanie polskiego życia społecznego. Szczególnie tragiczne były losy miejscowej społeczności żydowskiej. Wirtualny Sztetl opisuje rozpoczęcie eksterminacji ludności żydowskiej oraz przymusowe przesiedlenia Polaków już w pierwszym okresie okupacji.
Jednocześnie w Ciechocinku rozwijały się struktury konspiracyjne. Historia miasta z lat 1939–1945 jest więc nie tylko opowieścią o okupacyjnym terrorze, lecz także o mieszkańcach próbujących funkcjonować i organizować opór w warunkach narzuconych przez niemieckie państwo. Okupacja zakończyła się w styczniu 1945 roku. Oficjalna historia Ciechocinka oraz Wirtualny Sztetl wskazują 21 stycznia jako dzień wkroczenia do miasta Armii Czerwonej.
Dziś mija dokładnie 87 lat
12 września nie jest w Ciechocinku datą tak powszechnie pamiętaną jak 1 września czy 11 listopada. Dla lokalnej historii ma jednak wyjątkowe znaczenie. 12 września 1939 roku skończył się w Ciechocinku okres wojny bez bezpośredniej niemieckiej okupacji. Rozpoczęło się ponad pięć lat obcej władzy, represji, wysiedleń i germanizacji miasta.
Dzisiejszy Ciechocinek wygląda zupełnie inaczej. Wiele miejsc, które widzieli mieszkańcy we wrześniu 1939 roku, nadal jednak istnieje. Tężnie, Warzelnia Soli czy uzdrowiskowa zabudowa są nie tylko atrakcjami turystycznymi. Były także niemymi świadkami jednego z najtrudniejszych okresów w dziejach miasta.
- rocznica 12 września 1939 roku jest dobrym momentem, aby tę historię przypomnieć.
Źródła:
Wirtualny Sztetl / Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN – historia Ciechocinka, w tym Szpital Wojskowy nr 801, zajęcie miasta 12 września 1939 r., wysiedlenia i okupacja.
Instytut Pamięci Narodowej – materiały dotyczące powstania i funkcjonowania Kraju Warty oraz niemieckiej polityki germanizacyjnej na ziemiach wcielonych.
Szkoła Podstawowa nr 1 im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Ciechocinku – kronika dziejów szkoły z lat 1918–1945, w tym zapis dotyczący września i października 1939 roku.
Urząd Miejski w Ciechocinku – oficjalny rys historyczny miasta dotyczący okresu okupacji i wykorzystania uzdrowiska przez Niemców.
Materiały historyczne dotyczące Ciechocinka odwołujące się do akt Okręgowej Komisji Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Bydgoszczy oraz lokalnej literatury historycznej – w zakresie wydarzeń z pierwszych dni okupacji.
